بازار سنتی کرمانشاه

بازار سنتی کرمانشاه
بازار سنتی کرمانشاه به عنوان یکی از اصلی ترین بخش های بافت سنتی شهر، بازگو کننده تاریخ، خاطرات و اندیشه های شهر کرمانشاه در طول زمان می باشد و همواره مورد توجه گردشگران بویژه در ایام نوروز بوده است. این بازار که ترکیب دلپذیری از فعالیت های تولیدی، بازرگانی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی را در خود جای داده است در زمره آثار برجسته معماری کشورمان به حساب می آید. وجود عمارتهای بدیع و جاودانی همچون مساجد، حمامها، زورخانه ها ، کاروانسراها ، سراها و انبارها موجب شده که زندگی در این بازار همواره جریان یابد و براستی هنگام عبور از این بازار که می توان آن را گنجینه زنده و پویای مردم شناسی نامید. در این بازار انواع مشاغل و کارهایی که امروز کم کم به دست فراموشی سپرده می شوند را می توان دید و از سوغاتی های بی نظیری همجون نان برنجی ، کاک و نان خرمایی، گیوه کرمانشاهی و انواع لباسهای محلی بهره مند شد. به گفته کارشناسان سازمان میراث فرهنگی کرمانشاه، بازار کرمانشاه را در سه دوره تاریخی می توان مورد بررسی قرار داد که شامل دوره های زندیه، قاجاریه و پهلوی است. بازار در دوره زندیه: بررسی روند شکل گیری بازار بزرگ کرمانشاه جدای از چگونگی شکل گیری بافت تاریخی شهر کرمانشاه نیست که این بافت تاریخی به دوره زندیه بر می گردد. اهالی شهر کرمانشاه پس از تحمل مصیبت های بسیار در دوره زندیه به ناچار از کنار رودخانه قره سو مهاجرت کرده و در کنار رودخانه آبشوران در محله فیض آباد، کرمانشاه کنونی را از نو بنا نهادند، با هجوم جمعیت آواره شهر به دو روستای فیض آباد و برزه دماغ، روستای چنانی در پیوند با محله فیض آباد در دوره زندیه شکل می گیرد. درون محله فیض آباد بازار تجاری بزرگی وجود داشته که از محله فیض آباد آغاز شده و تا سربازخانه شهری ادامه داشته است، در این بازار بناهای مذهبی، تجاری، فرهنگی و غیره وجود داشته است و از این بازار به عنوان تاریکه بازار یاد می -شود. بازار در دوره قاجاریه: بازار بزرگ کرمانشاه از اوایل دوره قاجاریه و در زمان سلطنت فتحعلیشاه بر جای مانده است. فتحعلیشاه فرزند ارشدش محمدعلی میرزای دولتشاه را در سال 1221 ه.ق به عنوان فرمانروای ایالت کرمانشاه منصوب کرد، دولتشاه با ساختن بازار بزرگ، سربازخانه شهری، کارخانه چوب سازی، بناهای مذهبی، میادین شهری، حمام ها و سایر ابنیه عمومی در شهر کرمانشاه این شهر را از شهرهای مهم و آباد ایران قرار داد. او همچنین ساخت بازار اولیه را در کنار رودخانه آبشوران آغاز کرد، پس از گسترش شهر بازار از رودخانه گذشته و در مسیر راه بازرگانانی که از شهر می گذشته راه خود را بر زمین ناهموار پیدا کرده و در این مسیر دراز هر جا پهنه همواری بوده گسترده شده و هرجا شیب زمین ممکن می داشته شاخه های خود را به درون بافت پیش رانده است و پس از گسترش شهر این بازار بوده که شهر را شکل داده است. این بازار از دروازه پل سید جمعه آغاز شده و به دروازه چقاسرخ ختم شده است. پس از محمدعلی میرزای دولتشاه فرزند ایشان امامقلی میرزا عمادالدوله به عنوان فرمانروای کرمانشاه منصوب شد. امامقلی میرزا در زمان فرمانروایی دولتشاه به ادامه فعالیت های عمرانی در شهر اقدام کرد، ساخت بناهای فرهنگی، مذهبی همچون مسجد عمادالدوله وبنا های تجاری مانند سرای عمادالدوله و قیصریه و همچنین ساخت چندین عمارت باارزش از جمله کاخ عمادیه، کاخ مسعودیه و همچنین توسعه بازار با ایجاد چندین سرا و احداث چهارسوق از جمله این فعالیتها هستند. چهارسوق در تقاطع بین راسته بازار مسگرها و راسته بازار زرگرها به بازار بزرگ مرکزیت بخشید و بازار کرمانشاه رونق دوباره خود را باز یافت، تا قبل از دوران قاجار کرمانشاه هرگز نتوانست به عنوان قطب تجاری و اقتصادی غرب کشور مطرح شود و همواره تحت نفوذ شهر همدان بود. اما در دوره قاجار با قرارگیری گمرک غرب در کرمانشاه امتیاز ویژه ای به لحاظ مالی، اقتصادی و اعتباری به شهر اعطا شد و بازار کرمانشاه توانست خود را مطرح نماید و نقش عمده ای در تجارت کشور برعهده گیرد. بازار کرمانشاه مانند دیگر بازارهای خطی در جهت طولی رشد کرده و فضاهای عمومی در دو سوی آن جای دارند، کلیه فضاهای بازار با هم مرتبط بوده و در دو طرف راهروهای خطی معماری خاصی را بوجود آورده اند که هرکدام علاوه بر ارتباط با فضاهای اصلی و فرعی یکنواخت بوده و مسیر طولی را حفظ کرده اند. نظم موجود با توجه به نقش هر صنف در ارتباط با اصناف دیگر، احتیاج مشتری بازار و بافت شهری اطراف آن در طول زمان پایه گرفته و با گذشت زمان میان بخشهای مختلف آن هماهنگی معقولی برقرار شده است. همجواری فعالیتهای سازگار برای پیشرفت کسب و تسریع در داد و ستد و ساخت کاروانسراها در خارج از راسته های اصلی از انسجام و یکپارچگی و هماهنگی در بازار خبر می دهد، تکرار شکل گنبدی و منحنی و نورگیرهای سقف به شکل دایره یا چهارضلعی اصلی بسیار مهم در بازار است و سقف به عنوان عامل حفاظت کننده موجب احساس امنیت در میان بازاریان و خریداران می شود. در سفرنامه ناصرالدین شاه آمده است وجود کاروانسراهای فراوان در شهر؛ 40 کاروانسرا نشان می دهد که تجارت عمده کرمانشاهان در سایه عبور کاروانهاست، فلاندن نیز می نویسد از این شهر کاروانهای عظیم با بارهای گرانبها بویژه صندوقهای حمل مردگان به کربلا عبور می نماید. بازار در دوره پهلوی: با آمدن وسایل نقلیه موتوری به شهر کرمانشاه به منظور دسترسی به درون محلات فیض آباد و برزه دماغ و چنانی، نقشه خیابان مدرس (سپه) در سال 1312 تهیه و عملیات اجرایی آن آغاز شد، با احداث خیابان مدرس بازار به دو پاره شرقی و غربی تقسیم شد، گذرهای درون بافت قطع و خیابان پس از عبور از مقابل مسجد جامع و وسط سبزه میدان با از بین بردن این فضای شهری شاخه های اصلی بازار را قطع کرده و با ایجاد واحدهای تجاری در دو طبقه و جداره سازی شهری این خیابان به یکی از اصلی ترین محورهای بافت کرمانشاه تبدیل شد. جذابیت مغازه های تجاری ساخته شده در بدنه خیابان مدرس موجب رونق این مغازه ها و کم رونق شدن واحدهای بازار گردید و بسیاری از بازاریان صاحب نفوذ به سمت واحدهای تجاری بر خیابان مدرس کشیده شدند. پس از احداث خیابان مدرس خیابان جلیلی برزه دماغ از شمال به جنوب احداث شد که پاره شرقی بازار به دو بخش تقسیم شده و راسته بازار چال حسن خان در سمت راست و راسته های آهنگرها، بنکدارها، صندوق سازها، بزازخانه کهنه و نو و بازار کلیمی ها در سمت چپ این خیابان قرار گرفتند، احداث خیابان جوانشیر در ضلع غربی خیابان مدرس بازار توپخانه را از راسته بازار علافخانه جدا کرد. با تغییراتی که در بازار بزرگ کرمانشاه بوجود آمد بسیاری از اصناف از جمله مسگری، سفیدگری، سراجی، صندوق سازی، گیوه کشی، نعل سازی، رنگرزی، صرافی و ... برای همیشه به بوته فراموشی سپرده شد. با رکود حوزه بازار، فعالیتها به راسته های اصلی محدود شد و در نتیجه عدم حضور بازاریان و شهروندان بسیاری از سراها تنها تحت عنوان انبار مورد استفاده قرار گرفت و تعدادی از سراها به دلیل رها شدن و متروکه ماندن پس از مدت کوتاهی به فضاهای مخروبه در بازار بزرگ تبدیل شد. با توجه به آسیب های وارده به بازار بزرگ کرمانشاه به دلایل فوق الذکر سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری توجه ویژه ای به بازار کرده و با برنامه ریزی صورت گرفته مرمت و بازسازی بخشهای تخریب شده این بازار از سال 1374 آغاز شد و سال گذشته به اتمام رسید. عناصر و فضاهای بازار کرمانشاه عبارتند از: الف- راسته: هر بازار بزرگ دارای حداقل یک راسته اصلی و چندین راسته ی فرعی است که آن را دالان هم می نامند. گاهی این راسته ها به وسیله دو در از هم جدا می شوند، بازار صندوق سازها و بزازخانه به وسیله دو در از هم جدا شده اند، راسته اصلی بازار کرمانشاه از دروازه چقا سرخ تا دروازه پل سیدجمعه ادامه دارد. راسته های بازار کرمانشاه براساس حرفه بازرگانی و صنعتگری، شهر، مذهب بازرگانان و کارکرد به اسامی ذیل نامگذاری شده اند: - بازار بزازها: در ضلع غربی خیابان مدرس، در امتداد بازار صندوق سازها - بازار صندوق سازها: در ضلع غربی خیابان مدرس، در انتهای بازار بنکدارها - بازار بنکدارها: در ضلع شرقی خیابان جلیلی پس از بازار آهنگرها - بازار آهنگرها: در ضلع شرقی خیابان جلیلی قبل از بازار بنکدارها - بازار زرگرها: در ضلع غربی خیابان مدرس - بازار حوری آباد: در ضلع غربی خیابان مدرس، انتهای بازار زرگرها - بازار کلوچه پزها: در ضلع غربی خیابان مدرس، مقابل بازار بزازها - بازار حلبی سازها: در ضلع غربی خیابان مدرس، موازی بازار کلوچه پزها - بازار صحاف ها: ضلع شمالی چهارسوق - بازار مسگرها: ضلع غربی چهارسوق - بازار سراجها: منشعب از بازار مسگرها - بازار علافخانه: پس از بازار ترکها - بازار ترکها: پس از راسته بازار سراجها - بازار کلیمی ها: در محور موازی بازار بزازخانه - بازار چال حسن خان: مجاور دروازه اصفهان و دروازه پل سیدجمعه، انتهای جبهه شرقی بازار بزرگ - بازار توپخانه: مجاور دروازه چقاسرخ، در انتهای جبهه غربی بازار بزرگ ب- دالان: دالان یک فضای ارتباطی است که غالباً نقش رابط بین فضای بیرونی با فضای درونی بنا را دارد و معمولاً به صورت کوچه یا راسته ای کوچک و فرعی است که از یک سو به راسته ای دیگر و از سویی دیگر به یک سرا یا کاروانسرا مربوط می شود. دالان وکیل الدوله در بازار کرمانشاه از یک سو به راسته بازار سراجها و از سوی دیگر به سرای وکیل الدوله مربوط است. ج- حجره یا دکان: حجره های واقع در بازار کرمانشاه در طبقه همکف نقش یک دکان را داشتند که در آنها کالا عرضه می شد، در حالیکه حجره های طبقه فوقانی بیشتر به عنوان دفتر کار یا فضای اداری تجارتخانه مورد بهره برداری قرار می -گرفت و در زیر حجره هایی که از سطح معبر بالاتر بودند انبار می ساختند. د- چهارسوق: در محل تقاطع راسته های بازار مسگرها، سراجها، صحاف ها و زرگرها در بازار کرمانشاه چهارسوقی ایجاد شده که گنبد آن دارای ظرافت و تزئینات داخلی زیادی است. ه- قیصریه: در راسته بازار صندوق سازها، قیصریه عمادالدوله ساخته شده که محل کار صنعتگران و پیشه وران ظریف کار مانند بزازان، علاقه بندان، سوزن دوزان، گوهریان و مشاغلی از این دست که نیاز به ظریف کاری دارد بوده است. و- تیمچه: تیمچه کاروانسرا یا سرای کوچک سرپوشیده ای است که فضای بسیار مناسبی برای عرضه کالاهای گرانبها مانند فرش می باشد، تیمچه سیداسماعیل واقع در راسته بازار علافخانه یکی از تیمچه های بازار کرمانشاه می باشد. ز- سرا و کاروانسرا (خان): کاروانسرا یا سرا را می توان مهمترین فضای معماری طراحی شده در بازار کرمانشاه دانست که دسترسی به آن از طریق راسته های اصلی می باشد، علل پیدایش آن محدود بودن طول راسته بازارها و تعدد کاروانها در این شهر می باشد. سرای وکیل الدوله، سرای نو، سرای خرمافروشها و سرای اصفهانیها از جمله سراهای واقع در این بازار است که تاکنون نیز باقیمانده است. ح- خانبار: به محوطه بزرگی در پشت کاروانسراها یا سراها که در حقیقت محل انبار اجناسی که به وسیله چهارپایان یا گاری یا چرخ حمل می شود و نباید وارد بازار شود اطلاق می شود، این اجناس بعد از تخلیه در این خانبارها از طریق راسته ها به محل مورد نظر منتقل می شدند. ط- میدان: در داخل و یا در کنار و امتداد بازارهای مهم یک میدان شهری وجود داشت که در آنها بازارهای روز و ادواری برپا می شد، این میدانها علاوه بر دادوستد در ابعاد گوناگون فرهنگی، مذهبی، سیاسی و ورزشی مورد استفاده قرار می -گرفت. میدان سربازخانه شهری، سبزه میدان و علاف خانه میدانهایی در محدوده بازار بودند که در جریان توسعه شهر تخریب شدند. ی_ بازارچه: از فضاهای داخل بازار به شمار نمی آیند و بازارهای کوچکی هستند با چندین دکان در دو سوی یک معبر که با سقفی پوشیده و به صورت بازار محلی کوچک برای تامین نیازهای روزمره اهالی محل احداث شده است. بازارچه جلوخان در ضلع غربی خیابان مدرس در محله فیض آباد یکی از این بازارچه ها ست. ک- گذر: بازارچه های بدون سقف را گذر می گفتند که دارای دکانهای کمتر و با فعالیت محدودتر بوده است. گذر چنانی را در کرمانشاه می توان نام برد. ل - مساجد و تکایا: به تناسب بزرگی وکوچکی بازار مساجدی در راسته اصلی ساخته می شد. مساجدی که در بازار کرمانشاه قرار گرفته عبارتند از مسجد جامع، عمادالدوله، فیض مهدوی و بنکدارها. م- قهوه خانه: قهوه خانه ها از فضاهای جمعی هر بازار و بازارچه بوده و هستند اگرچه امروزه اهمیت قدیم خود را ندارند ولی هنوز محل تجمع اجتناب ناپذیر بازاریها هستند. ن- انواع فضاهای خدماتی: در هر بازار اصلی متناسب با اندازه، وسعت و حجم مبادلات بازرگانی در آن شماری فضای خدماتی مانند آب انبار، سقاخانه، شترخانه، برف انداز و مانند آنها وجود داشت که نیازهای لازم به این گونه خدمات تامین می شد. 00Facebook Google+ Twitter
هوشنگ | شنبه 14 فروردين 1389 | 9 سال پیش4655 بازدید
لطفا جهت ارائه نظر وارد شوید